Ośrodek Myśli Psychoanalitycznej
Instytut Filozofii i Socjologii PAN

Niesamowite jako źródło niepokoju i wiedzy

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 69-84

 

Abstrakt: Autor artykułu przygląda się zjawisku niesamowitego w kontekście rozprawy Freuda z 1919 roku i przywołanego w niej opowiadania Hoffmanna Piaskun, a także z perspektywy wydanej niemal w tym samym czasie pracy Poza zasadą przyjemności (1920), w której twórca psychoanalizy zajął się przymusem powtarzania, traumą i stworzył koncepcję popędu śmierci. Przywołane przez autora inne prace psychoanalityczne – w tym Victora Tauska, Melanie Klein, Wilfreda Biona, Jeana Laplanche’a i Gregorio Kohona – rozszerzają możliwości rozumienia i interpretacji tego, czym jest lub może być niesamowite. W artykule istotnym przedmiotem psychoanalitycznej refleksji jest relacja między żywym i nieożywionym oraz między rzeczywistością psychiczną i rzeczywistością materialną. Autor zajmuje się też niesamowitym w życiu społecznym, a także, odwołując się do pracy Kohona, wpływową rolą, jaką odgrywa niesamowite w naszym doświadczeniu estetycznym. 

 

Słowa kluczowe: niesamowite, identyfikacja projekcyjna, nieświadomość, rzeczywistość psychiczna, scena pierwotna, trauma, przymus powtarzania, popęd śmierci, teoria uwiedzenia, tożsamość, doświadczenie estetyczne, pandemia, obiekty bizarne

 

O autorze: Zbigniew Kossowski – psychoanalityk szkoleniowy Polskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego, członek International Psychoanalytic Association i superwizor. Prowadzi psychoanalizę osób dorosłych, jest również psychoanalitykiem dzieci i młodzieży. Prowadzi teoretyczne i kliniczne seminaria z obszaru psychoanalizy.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

Ręka w rękę z niesamowitym – Moby Dick Hermana Melville’a

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 85-102

 

Abstrakt: Celem artykułu jest ponowne przyjrzenie się powieści z kanonu literatury amerykańskiej – Moby Dick – z punktu widzenia zawartych w niej koncepcji reakcji na inność. Niesamowite rozumiane jako radykalna obcość jest w powieści reprezentowana albo przez katastrofę doprowadzającą do rozpadu podmiotowości, albo przez niebezpieczną, ryzykowną obietnicę przekształcenia świata społecznego w lepszy i sprawiedliwszy. Stosunek do inności – zewnętrznej i wewnętrznej – zostaje w artykule ujęty przy pomocy myśli psychoanalitycznej (Laplanche, Green, Derrida).

 

Słowa kluczowe: Moby Dick, Inny, niesamowite, Jean Laplanche, Jacques Derrida

 

O autorze: dr Jan Borowicz – kulturoznawca i psycholog, członek Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychoanalitycznej i kandydat Polskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego, współpracownik Instytutu Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek: Nagość i mundur. Ciało w filmie Trzeciej Rzeszy (2015) i Pamięć perwersyjna. Pozycje polskiego świadka Zagłady (2020). ORCID: 0000-0003-2847-2686.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

 

Śmierć Olimpii. Kilka uwag o Niesamowitym Sigmunda Freuda

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 103-117

 

Abstrakt: Artykuł podejmuje próbę interpretacji opowiadania Piaskun E.T.A. Hoffmanna w świetle teorii niesamowitego Sigmunda Freuda i jego własnego odczytania tego utworu. Przedmiotem rozważań jest zwłaszcza postać lalki Olimpii – sztucznej kobiety, która w zakochanym w niej studencie Natanielu wywołuje wpierw zauroczenie i grozę, a następnie powrót wypartych traumatycznych wspomnień z dzieciństwa, doprowadzając go do obłędu i śmierci. Przypadek Nataniela pokazuje, jak w psychologicznych rozważaniach Freuda – być może wbrew niemu samemu – nieoczekiwanie odsłania się religijno-metafizyczny wymiar niesamowitego.

 

Słowa kluczowe: niesamowite, groza, wyparcie, Freud, Hoffmann

 

O autorze: Piotr Paziński – pisarz, filozof, tłumacz, badacz związany z Uniwersytetem Muri im. Franza Kafki. Przez kilka lat zajmował się Ulissesem Jamesa Joyce’a (książka Labirynt i drzewo, 2005, oraz przewodnik Dublin z Ulissesem, 2008), następnie ogłosił dwa tomy własnej prozy: Pensjonat (2009) i Ptasie ulice (2013) zbiory esejów Rzeczywistość poprzecierana (2015) i Atrapy stworzenia (2020), oraz antologię polskiej noweli grozy Opowieści niesamowite z języka polskiego (2021). Pisze, tłumaczy, zajmuje się filozofią judaizmu i tematem żydowskim w literaturze. Przekładał m.in. Księgę liter Lawrence’a Kushnera, eseje Davida Roskiesa, eseje Amosa Oza i Fani Oz-Salzberger Żydzi i słowa, oraz opowiadania Szmuela Josefa Agnona. Bywa wykładowcą, fotografem oraz redaktorem i składaczem książek własnych i cudzych. W latach 2000-2019 był redaktorem naczelnym pisma „Midrasz”.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

 

„Gdzieś na uboczu”: Marginesy, sekrety i podmiotowe kreacje Niesamowitego

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 118-130

 

Abstrakt: Autor tego szkicu podejmuje się ponownej lektury eseju Sigmunda Freuda Niesamowite, zwracając szczególną uwagę na obecne w nim aporie, dwuznaczności i przemilczenia. Mają one związek z dialektyką podmiotowych ekspozycji i ukryć, przypominającą strukturę samego Niesamowitego, które w interpretacji Nicholasa Royle’a urasta do rangi jednego z najistotniejszych pojęć psychoanalizy. Zgodnie z hipotezą artykułu, praca Freuda wykracza poza ramy rozprawy naukowej – stanowi raczej opowieść o tym, co widmowo powraca, choć sprawiało wrażenie przezwyciężonego. Ostatnia część poświęcona jest prowokacyjnej lekturze Niesamowitego i Piaskuna autorstwa Nicholasa Randa i Marii Török, którzy zwracają uwagę na rolę spojrzenia i motywu oczu w obu tekstach.

 

Słowa kluczowe: Niesamowite, psychoanaliza, psychoanalityczna teoria podmiotu, sekret, Sigmund Freud

 

O autorze: Antoni Zając – mgr, doktorant w Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Realizuje projekt grantowy poświęcony życiu i twórczości Leo Lipskiego. Zainteresowania naukowe: literatura polska XX i XXI wieku, zastosowania psychoanalizy do interpretacji tekstu literackiego, związki między filozofią, teologią i literaturą współczesną, teoria postsekularna. ORCiD: 0000-0002-8430-5455.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

 

Pojęcie jako sobowtór języka: dwie niesamowite próby logiczne

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 131-157

 

Abstrakt: Tekst stawia tezę o niesamowitości pojęcia filozoficznego i jego stosunku do języka, opartego na abstrakcji. Punktem wyjścia argumentacji jest rozwijana przez Andrzeja Ledera obserwacja Freuda dotycząca pokrewieństwa, jakie istnieje pomiędzy filozofią a psychozą. Pokrewieństwo to oparte jest właśnie na abstrakcji, „nadmiernej językowości myśli”, która uwalnia się od swojej funkcji referencyjnej, koncentrując wyłącznie na organizujących ją związkach logicznych. To nadmierna językowość pojęcia i psychozy wywołuje ich niesamowitość, poczucie całkowitego braku zadomowienia w języku. Autorka przygląda się temu zjawisku na przykładzie dwóch dyskursów – kartezjańskiego i malebranchowskiego dualizmu oraz językowych zapasów sędziego Schrebera z Bogiem.

 

Słowa kluczowe: psychoza, niesamowite, filozofia, Schreber, Descartes, Malebranche.

 

O autorce: Marta Olesik – filozofka, pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN, autorka książek Mieszczanin na górze Moria i Kwadrat przebity włócznią.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

 

 

Ciało nieswoje

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 1 / 2022

Strony: 158-173

 

Abstrakt: Punktem wyjścia artykułu jest pewna japońska opowieść grozy spisana przez Lafcadio Hearna. By uchwycić doświadczenie zawarte w tej historii, w pierwszej części tekstu autor poddaje krytycznej analizie esej Freuda o niesamowitym, wskazując jego niedostatki, które wynikają z usilnej próby redukcji niesamowitego do mechanizmu powrotu wypartych pragnień, edypalnych bądź narcystycznych. Aby przekroczyć te ograniczenia, autor wprowadza pojęcie nieswojości zakorzenione w ludzkim dośwadczeniu ciała. Odwołując się do D.W.Winnicotta, J. Mitchell i A. Lemmy, autor stara się scharakteryzować doświadczenie nieswojości i jego rozmaite aspekty.

 

Słowa kluczowe: opowieści grozy, niesamowite, nieswoje, Freud, Winnicott

 

O autorze: dr hab. Adam Lipszyc, prof. IFiS PAN – eseista i tłumacz, pracuje w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, uczy w Szkole Nauk Społecznych, w Collegium Civitas oraz na Uniwersytecie Muri im. Franza Kafki. W IFiS PAN kieruje Ośrodkiem Myśli Psychoanalitycznej. Laureat nagrody Literatury na Świecie im. Andrzeja Siemka, nagrody Allianz Kulturstiftung i Nagrody Literackiej Gdynia. Zajmuje się filozoficznymi konsekwencjami psychoanalizy, filozofią literatury i dwudziestowieczną myślą żydowską. Ostatnio opublikował książki Czerwone listy. Eseje frankistowskie o literaturze polskiej (Kraków, 2018) i Freud: logika doświadczenia. Spekulacje marańskie (Warszawa, 2019). ORCID: 0000-0002-6425-7812.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

 

Redakcja:

  • dr Barbara Barysz, Instytut Filozofii i Socjologii PAN – sekretarzyni redakcji
  • mgr Agata Bielińska, Graduate School for Social Research – redaktorka
  • mgr Julia Jastrzębska, Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychoanalitycznej – redaktora
  • dr hab. Ewa Kobylińska-Dehe, Instytut Filozofii i Socjologii PAN – redaktorka
  • mgr Zbigniew Kossowski, Polskie Towarzystwo Psychoanalityczne – redaktor
  • prof. Andrzej Leder, Instytut Filozofii i Socjologii PAN – redaktor
  • dr hab. Adam Lipszyc, Instytut Filozofii i Socjologii PAN – redaktor naczelny
  • dr Antoni Zając, Wydział Polonistyki UW – redaktor

Kontakt: wunderblock@ifispan.edu.pl

ISSN: 2720-4391

Ośrodek Myśli Psychoanalitycznej