DOI 10.37240/wb.2022.2.6
wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 2 / 2022
Strony: 102-120
Abstrakt: Artykuł stanowi próbę zarysowania przestrzeni debaty wokół dominujących modeli teoretycznych wyjaśniających źródła i przyczyny psychicznego cierpienia w kontekście leżących u ich podłoża koncepcji podmiotowości oraz nakreślenia wywodzącego się z teorii psychoanalitycznej alternatywnego modelu teoretycznego. Autor wyprowadza występujące we współczesnym dyskursie ujęcie psychicznego cierpienia i podmiotowości z filozofii kartezjańskiej opartej na dychotomii umysłu i ciała, podmiotu i przedmiotu. W konsekwencji psychiczne cierpienie czy szaleństwo wyjaśniane są albo jako efekt swobodnej podmiotowej decyzji, a więc coś, za co ponosi się odpowiedzialność, albo jako zaburzenie organiczne, niemające żadnego związku z podmiotowością cierpiącej osoby. Proponowany przez autora model ma umożliwiać wykroczenie poza wyżej zarysowane kartezjańskie dychotomie i ominięcie związanych z nimi trudności. Autor, odwołując się do koncepcji prerefleksyjnej intencjonalności, podjął próbę zarysowania psychoanalitycznej koncepcji podmiotu, która pozwalałaby pomyśleć cierpienie psychiczne w kategoriach podmiotowych, jednak bez lokowania go w sferze moralnego potępienia.
Abstract: The article is an attempt to outline the framework for a debate around the dominant theoretical models explaining the sources and causes of psychological suffering in the context of their underlying concepts of subjectivity, and to outline an alternative theoretical model derived from psychoanalytic theory. The author traces the account of mental suffering and subjectivity found in contemporary discourse back to Cartesian philosophy, based on the dichotomies of mind and body, and subject and object. Consequently, mental suffering or insanity is explained either as the result of a free subjective decision, and therefore as something for which one is responsible, or as an organic disorder that has no relation to the subjectivity of the suffering person. The model proposed by the author is intended to make it possible to move beyond the Cartesian dichotomies outlined above and to bypass the difficulties associated with them. By referring to the concept of pre-reflective intentionality, the author attempts to outline a psychoanalytic concept of the subject that would allow mental suffering to be understood in terms of subjectivity without locating it within the realm of moral condemnation.
Słowa kluczowe: psychoanaliza, podmiotowość, intencjonalność, Descartes, zdrowie psychiczne
Keywords: psychoanalysis, subjectivity, intentionality, Descartes, mental health
O autorze: Antoni Grzybowski (Polish Academy of Sciences, Poland) – psycholog, psychoterapeuta, doktorant w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członek Krakowskiego Koła Psychoanalizy New Lacanian School. Jego naukowe zainteresowania oscylują wokół możliwego dialogu pomiędzy psychoanalizą (szczególnie Freud, Lacan, Laplanche) a filozofią. Publikował m.in. w takich czasopismach jak „Psychoterapia”, „Diametros”, „International Journal of Psychoanalysis”. ORCID 0000-0003-0617-8494.
About the Author: Antoni Grzybowski (Polish Academy of Sciences, Poland) is a psychologist and psychotherapist, and a doctoral student at the Institute of Psychology of Jagiellonian University. He is a member of the Kraków Circle of the New Lacanian School. His academic interests focus on the possible dialogue between psychoanalysis (particularly Freud, Lacan, and Laplanche) and philosophy. He has published, among others, in journals such as Psychoterapia, Diametros, and the International Journal of Psychoanalysis. ORCID: 0000-0003-0617-8494.
Bibliografia / Bibliography
Auden, W. H. (1991). In Memory of Sigmund Freud. In E. Mendelson (ed.), W. H. Auden: Collected Poems. New York: Vintage.
Baier, A. (2001). Kartezjańskie osoby. Trans. M. Szuster. In J. Górnicka-Kalinowska (ed.), Filozofia podmiotu. Warszawa: Aletheia.
Bielik-Robson, A. (1997). Na drugim brzegu nihilizmu: filozofia współczesna w poszukiwaniu nowego podmiotu. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
The Brainstorm Consortium. (2018). Analysis of Shared Heritability in Common Disorders of the Brain. Science, 360(6395), eaap8757.
Brentano, F. (1999). Psychologia z empirycznego punktu widzenia. Trans. W. Galewicz. Warszawa: WN PWN.
Conrad, P. (1992). Medicalization and Social Control. Annual Review of Sociology, 18, 209–232.
Deleuze, G., & Guattari, F. (2017). Anty-Edyp. Kapitalizm i schizofrenia (Vol. 1). Trans. T. Kaszubski. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Depression and Other Common Mental Disorders: Global Health Estimates. (2017). Geneva: World Health Organization.
Derrida, J. (1994). “To Do Justice to Freud”: The History of Madness in the Age of Psychoanalysis. Critical Inquiry, 20(2), 227–266.
Derrida, J. (2011). O gramatologii. Trans. B. Banasiak. Łódź: Wydawnictwo Officyna.
Descartes, R. (2001). Zasady filozofii. Trans. I. Dąmbska. Kęty: Wydawnictwo Antyk.
Descartes, R. (2010). Medytacje o pierwszej filozofii. Trans. M. & K. Ajdukiewicz. Warszawa: WN PWN.
Dobroczyński, B. (2001). Ciemna strona psychiki: geneza i historia idei nieświadomości. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dobroczyński, B., & Marcinów, M. (2015). GDZIE „CZARNY ANIOŁ OBŁĄKANIA NIE MA PRZYSTĘPU”. Szkic o pochodzeniu idei obłędu zawinionego w kontekście literatury dziewiętnastego wieku. Ethos, 2015(2), 109–126.
Drwięga, M. (2006). Człowiek utajonych pasji. Szkice o psychoanalizie. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Dybel, P. (2009). Okruchy psychoanalizy: Teoria Freuda między hermeneutyką i poststrukturalizmem. Kraków: Universitas.
Fisher, M. (2020). Realizm kapitalistyczny. Czy nie ma alternatywy? Trans. A. Karalus. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.
Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać: narodziny więzienia. Trans. T. Komendant. Warszawa: Aletheia.
Foucault, M. (2006). Słowa i rzeczy: archeologia nauk humanistycznych. Trans. T. Komendant. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Freud, S. (2007). Przypominanie, powtarzanie, przepracowywanie (dalsze rady w kwestii techniki psychoanalitycznej I). In Technika terapii. Trans. R. Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Freud, S. (2009). Kilka uwag o pojęciu nieświadomości w psychoanalizie. In Psychologia nieświadomości. Trans. R. Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Freud, S. (2010). Wykłady. Trans. R. Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Freud, S. (2014). W kwestii etiologii histerii. In Histeria i lęk. Trans. R. Reszke. Warszawa.
Ghaemi, N. (2022). Symptomatic versus Disease-modifying Effects of Psychiatric Drugs. Acta Psychiatrica Scandinavica, 146(3).
Giddens, A. (2009). Życie w społeczeństwie posttradycyjnym. Trans. J. Konieczny. In U. Beck, A. Giddens, & S. Lash, Modernizacja refleksyjna: polityka, tradycja i estetyka w porządku społecznym nowoczesności. Warszawa: WN PWN.
Grzybowski, A. (2019). Szaleństwo upodmiotowione. Etyczne źródła myśli psychoanalitycznej w świetle koncepcji Jürgena Habermasa i Charlesa Taylora. Diametros, 16.
Husserl, E. (1974). Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga II. Trans. D. Gierulanka. Warszawa: PWN.
Lacan, J. (2010). Pozycja nieświadomego. Trans. M. Drwięga. Psychoanaliza. Czasopismo NLS, 3.
Lacan, J. (1981). The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis. Ed. J.-A. Miller. Trans. A. Sheridan. New York: W. W. Norton & Company.
La Mettrie, J. O. de. (1984). Człowiek-maszyna. Trans. S. Rudniański. Warszawa: PWN.
Lasch, C. (2015). Kultura narcyzmu. Amerykańskie życie w czasach malejących oczekiwań. Trans. G. Ptaszek & A. Skrzypek. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie SEDNO.
Leder, A. (2007). Nauka Freuda w epoce „Sein und Zeit”. Warszawa: Aletheia.
Metzinger, T. (2003). Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity. Cambridge, MA: MIT Press.
Moncrieff, J. (2008). The Myth of the Chemical Cure. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Moncrieff, J., Cooper, R. E., Stockmann, T., et al. (2022). The Serotonin Theory of Depression: A Systematic Umbrella Review of the Evidence. Molecular Psychiatry.
Nietzsche, F. (2017). Z genealogii moralności. Trans. J. Dudek & E. Kireszura-Wojciechowska. Kraków: Wydawnictwo Vis-à-vis Etiuda.
Ogden, T. H. (1994). Subjects of Analysis. New York: Jason Aronson.
Paszkiewicz, E. (1983). Struktura teorii psychologicznych: behawioryzm, psychoanaliza, psychologia humanistyczna. Warszawa: PWN.
Porter, R. (2002). Madness: A Brief History. New York: Oxford University Press.
Renaut, A. (2001). Era jednostki. Przyczynek do historii podmiotowości. Trans. D. Leszczyński. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Richardson, T., et al. (2017). A Longitudinal Study of Financial Difficulties and Mental Health in a National Sample of British Undergraduate Students. Community Mental Health Journal, 53(3), 344–352.
Ricoeur, P. (2008). O interpretacji. Esej o Freudzie. Trans. M. Falski. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Scull, A. (2015). Madness in Civilization: A Cultural History of Insanity, from the Bible to Freud, from the Madhouse to Modern Medicine. Princeton: Princeton University Press.
Seligman, M. (1990). Why Is There So Much Depression Today? The Waxing of the Individual and the Waning of the Commons. In R. E. Ingram (ed.), Contemporary Psychological Approaches to Depression. Boston: Springer.
Shorter, E. (2005). Historia psychiatrii: od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Trans. P. Turski. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Skinner, B. F. (2013). Behawioryzm. Trans. P. Skawiński. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Stupak, R. (2020). Model biomedyczny w psychopatologii. Krytyczny szkic historyczny, współczesny kontekst i problemy etyczne. Diametros, 17, 34–51.
Tabaczyński, M. (2019). Pokolenie wyżu depresyjnego. Biografia. Kraków: Korporacja Ha!art.
Varese, F., Smeets, F., Drukker, M., et al. (2012). Childhood Adversities Increase the Risk of Psychosis: A Meta-Analysis of Patient-Control, Prospective- and Cross-sectional Cohort Studies. Schizophrenia Bulletin, 38(4), 661–671.
Veling, W., Susser, E., van Os, J., et al. (2008). Ethnic Density of Neighborhoods and Incidence of Psychotic Disorders Among Immigrants. The American Journal of Psychiatry, 165(1), 66–73.
Whyte, L. L. (1960). Unconscious before Freud. New York: Basic Books.
Wróbel, S. (2012). Odkrycie nieświadomości czy destrukcja kartezjańskiego pojęcia podmiotu poznającego? Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Žižek, S. (2010). Lacan. Przewodnik Krytyki Politycznej. Trans. J. Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Licencja:
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa
