Autor: Krzysztof Świrek

DOI 10.37240/wb.2025.5.7

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 5 / 2025

Strony: 85-108

 

Abstrakt: Celem tekstu jest przyjrzenie się dokonanemu przez Freuda porównaniu paranoi do systemu filozoficznego. Według Freuda paranoja jest formą scalania świata: podmiot, przeżywszy katastrofę niweczącą poczucie rzeczywistości, odbudowuje na nowo „świat”, który nie jest idealny, ale możliwy do zamieszkiwania. Teoria Lacana pokazuje, jak istotny dla ustanawiania stabilnego stosunku wobec rzeczywistości jest porządek symboliczny. Systemy filozoficzne, podobnie jak inne formacje symboliczne, mogą być podobnymi formami scalania świata po rozmaitych aktach „szaleństwa” – katastrofach, masowym zniszczeniu, tragediach, które regularnie podają w wątpliwość poczucie podzielania rzeczywistości. Tekst przedstawia trzy typy dyskursów jako przykłady formacji symbolicznych, zapewniających podmiotowi środkami symbolicznymi pewną relację do rzeczywistości. Te trzy symboliczne dyskursy i zarazem tryby zapośredniczenia relacji podmiotu wobec świata (odnajdywane w religii, filozofii, polityce) zostają w tekście pokrótce omówione na przykładach. Ostatnia część tekstu przygląda się współczesności charakteryzowanej przez desymbolizację i prymat relacji wyobrażeniowych oraz „głód realnego”. Tak rozumiane warunki utrudniają rekonstrukcję form symbolicznych omawianych w tekście, których specyfiki nie można odnaleźć ani w wyobrażeniowych identyfikacjach, ani w doświadczeniu realnej rozkoszy czy cierpienia. Psychoanaliza Lacana sugeruje pewne rozwiązanie tego problemu upadku instytucji symbolicznych (poprzez sublimację, sztukę), które nie poddaje się jednak generalizacji.

Abstract: The aim of this article is to examine the comparison of paranoia with the philosophical system proposed by Freud. According to Freud, paranoia is a form of mending the world: after undergoing a personal catastrophe that destroys their sense of reality, the subject reconstructs the “world,” which, as Freud observes, is not perfect, but at least suitable for living. Lacan’s theory shows how important the symbolic order is in establishing a stable relationship to reality. Philosophical systems, as well as other symbolic formations, are similar forms of mending the world after different acts of “madness”—catastrophes, mass destruction, and tragedies that regularly undermine the shared sense of reality. The text presents three forms of discourse that function as such symbolic formations and provide the subject with symbolic means of establishing a relation to reality. These three symbolic discourses, which at the same time constitute modes of symbolic mediation of the world—religion, philosophy, and politics—are briefly described through examples. The final section examines contemporary society, which is characterized by desymbolization and the prevalence of imaginary relations and a “striving for the real.” These circumstances make it difficult to reconstruct the symbolic forms described in the article. Lacanian psychoanalysis suggests a way out of the crisis of symbolic institutions through sublimation and art, although this solution cannot be generalized.

 

Słowa kluczowe paranoja, katastrofa społeczna, Freud, Lacan, porządek symboliczny

Keywords: paranoia, social catastrophe, Freud, Lacan, symbolic order

 

O autorze: Krzysztof Świrek (Uniwersytet Warszawski, Polska) – doktor nauk społecznych (socjologia), adiunkt na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pracuje w Katedrze Historii Myśli Społecznej. Wykłada klasyczne teorie socjologiczne, prowadzi seminaria o krytycznych tradycjach myśli społecznej. Opublikował książkę Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (PWN, Warszawa 2018), autor artykułów w czasopismach naukowych z obszaru socjologii i humanistyki (ostatnio publikował m.in. w „Psychoanalysis, Culture & Society”, „Kulturze i Społeczeństwie” oraz „Tekstach Drugich”). Redaktor czasopisma „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej”. ORCID: 0000-0002-2898-6030.

About the Author: Krzysztof Świrek (University of Warsaw, Poland) holds a PhD in social sciences (sociology) and is an assistant professor at the Faculty of Sociology, University of Warsaw, where he works in the Department of the History of Social Thought. He teaches classical sociological theories and leads seminars on critical traditions in social thought. He is the author of Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (PWN, Warsaw, 2018) and has published articles in academic journals in the fields of sociology and the humanities, most recently in Psychoanalysis, Culture & Society, Kultura i Społeczeństwo, and Teksty Drugie. He is an editor of the journal Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej. ORCID: 0000-0002-2898-6030.

 

Bibliografia / Bibliography

Agamben, G. (2023). Oikonomia. Królestwo i chwała. Przyczynek do teologicznej genealogii ekonomii i rządu. Trans. P. Laskowski, S. Matuszewski & S. Michalik. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Alienatio. (n.d.). In Latin Lexicon. Available at: https://latinlexicon.org/definition.php?p1=2002236. Accessed August 6, 2025.

Althusser, L. (2009). Marksizm a humanizm. In W imię Marksa. Trans. M. Herer. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 253–277.

Althusser, L. (1989). W odpowiedzi Johnowi Lewisowi. SOW ZSP “Alma-Press”. Warszawa.

Aron, R. (2000). Opium intelektualistów. Trans. Cz. Miłosz. Warszawa: Muza.

Baudrillard, J. (2006). Wojny w Zatoce nie było. Trans. S. Królak. Warszawa: Sic!.

Benjamin, W. (1977). Autor jako producent. In A. Mencwel (ed.), W kręgu socjologii literatury (Vol. 1: Stanowiska, pp. 300–321). Warszawa: PIW.

Boltanski, L., & Chiapello, È. (2022). Nowy duch kapitalizmu. Trans. F. Rogalski. Ed. M. Jacyno. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Buchowski, M. (2017). Czyściec. Antropologia neoliberalnego postsocjalizmu. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Freud, S. (2014). Psychoanalityczne uwagi o autobiograficznie opisanym przypadku paranoi (dementia paranoides). Trans. R. Reszke. In Charakter a erotyka. Dzieła (Vol. II). Warszawa: Wydawnictwo KR.

Freud, S. (2009). Psychologia zbiorowości i analiza „ja”. Trans. R. Reszke. In Pisma społeczne. Dzieła (Vol. IV). Warszawa: Wydawnictwo KR.

Freud, S. (2009). Totem i tabu. Kilka zgodności w życiu psychicznym dzikich i neurotyków. Trans. M. Poręba & R. Reszke. In Pisma społeczne. Dzieła (Vol. IV). Warszawa: Wydawnictwo KR.

Fromm, E. (2015). Rewizja psychoanalizy. Trans. R. Saciuk. Kraków: Vis-à-vis Etiuda.

Gramsci, A. (1961). Nowoczesny książę. In Pisma wybrane (Vol. 1, pp. 488–626). Trans. B. Sieroszewska. Warszawa: Książka i Wiedza.

Han, B.-Ch. (2017). Psychopolitics. Trans. E. Butler. London: Verso.

Hegel, G. W. F. (1958). Wykłady z filozofii dziejów (Vol. 1). Trans. J. Grabowski & A. Landman. Warszawa: PWN.

Hegel, G. W. F. (2011). Wykłady o filozofii dziejów. Trans. A. Zieleńczyk. Warszawa: Hachette Polska.

Horkheimer, M., & Adorno, Th. W. (2010). Dialektyka oświecenia. Fragmenty filozoficzne. Trans. M. Łukasiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Katechizm Kościoła katolickiego. (2012). 2nd revised ed. Poznań: Pallottinum.

Klein, N. (2024). Doktryna szoku. Jak współczesny kapitalizm wykorzystuje klęski żywiołowe i kryzysy społeczne. Trans. H. Jankowska, T. Krzyżanowski, K. Makaruk & M. Penkala. Warszawa: Muza.

Kobylińska-Dehe, E. (2024). Psychoanaliza bez seksu, seks bez fantazji. wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, 2024(4). Available at: https://wunderblock.pl/wp-content/uploads/2025/04/wunderblock-4_2024-ARCHIW1-1.pdf.

Kornbluh, A. (2023). Bezpośredniość i wyobrażeniowe. Trans. J. Brzeziński. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej, 37. Available at: https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/2023/37-obrazy-wyczerpania/bezposrednosc-i-wyobrazeniowe.

Kroński, T. (1960). Rozważania wokół Hegla. Warszawa: PWN.

Lacan, J. (2006). Écrits. Trans. B. Fink. New York & London: W. W. Norton & Company.

Lacan, J. (2007). The Other Side of Psychoanalysis. The Seminar of Jacques Lacan, Book XVII. Trans. R. Grigg. New York & London: W. W. Norton & Company.

Lacan, J. (2014). Seminarium III. Psychozy. Trans. J. Waga. Warszawa: PWN.

Lacan, J. (2023 [2018]). The Sinthome. The Seminar of Jacques Lacan, Book XXIII. Trans. A. R. Price. Cambridge: Polity Press.

Laplanche, J., & Pontalis, J.-B. (2023). Słownik psychoanalizy. Trans. E. Modzelewska & E. Wojciechowska. Warszawa: Aletheia.

Lukács, G. (1988). Historia i świadomość klasowa. Studia o marksistowskiej dialektyce. Trans. M. J. Siemek. Warszawa: PWN.

Marx, K., & Engels, F. (1949). Manifest komunistyczny. In Dzieła wybrane (Vol. 1). Warszawa: Książka i Wiedza.

Marx, K. (1949). Praca najemna i kapitał. In K. Marx & F. Engels, Dzieła wybrane (Vol. 1). Warszawa: Książka i Wiedza.

Mbembe, A. (2024). Brutalizm. Trans. O. Hedemann. Kraków: Karakter.

Moncayo, R. (2017). Lalangue, Sinthome, Jouissance, and Nomination. A Reading Companion and Commentary on Lacan’s Seminar XXIII on the Sinthome. London: Karnac.

Morse, J. M. (1957). The Disobedient Artist: Joyce and Loyola. PMLA. Papers of the Modern Language Association of America, 72(5).

Psychotic’s Guide to Memes [pseud.]. (2024). If God is dead…. Medium, December 31, 2024. Available at: https://medium.com/@akineo/if-god-is-dead-10c5d65214d7. Accessed July 31, 2025.

Preciado, P. B. (2021). Can the Monster Speak? A Report to the Academy of Psychoanalysts. Trans. F. Wynne. London: Fitzcarraldo Editions.

Siemek, M. J. (1995). Filozofia spełnionej nowoczesności – Hegel. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Stiegler, B. (2017). Wstrząsy. Głupota i wiedza w XXI wieku. Trans. M. Krzykawski. Warszawa: PWN.

Świrek, K. (2024). Co przychodzi po końcu władzy symbolicznej? Bourdieu, Lacan i nowe formy cierpienia w „postsymbolicznym” świecie społecznym. Kultura i Społeczeństwo, 2024(2).

Świrek, K. (2022). Podmiot psychoanalizy przeciw tyranii zarządzania (albo typowo ludzkie głupstwo). wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, 2022(2). Available at: https://wunderblock.pl/wp-content/uploads/2023/01/wunderblock-2_2022-05-Swirek.pdf.

Taibbi, M. (2020). Nienawiść Sp. z o.o. Jak dzisiejsze media każą nam gardzić sobą nawzajem. Trans. T. S. Gałązka. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Theweleit, K. (2016). Śmiech morderców. Breivik i inni. Psychogram przyjemności zabijania. Trans. P. Stronciwilk. Warszawa: PWN.

Tomšič, S. (2022). No Such Thing as Society? On Competition, Solidarity, and Social Bond. differences: A Journal of Feminist Cultural Studies, 33(2–3), 53–57.

Turczyn, A. (2013). Sąd nad psychoanalizą. Kilka uwag o książce Krzysztofa Wolańskiego. Teksty Drugie, 2013(4).

Žižek, S. (2014). Absolute Recoil. London & New York: Verso.

Žižek, S. (2008). W obronie przegranych spraw. Trans. J. Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

DOI 10.37240/wb.2022.2.5

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 2 / 2022

Strony: 85-101

 

Abstrakt: Psychoanalityczne teorie Freuda i Lacana opisują podmiot jako nacechowany osobliwościami, paradoksami znaczącego i tym, co „nie działa”. Podmiotowość opisywaną przez psychoanalizę można przeciwstawić ideologii podmiotu racjonalnego i przejrzystego dla samego siebie. Rozwiązaniem psychoanalizy nie jest jednak zwrot w stronę „irracjonalizmu”, ale obstawanie przy innej racjonalności – związanej z nieświadomym. Tekst przedstawia polityczną stawkę tak rozumianej psychoanalitycznej teorii podmiotowości: jest nią przeciwstawienie się koncepcjom władzy, która chciałyby poddać podmiot dyktatowi racjonalności instrumentalnej. Charakterystyczna dla technicznego postrzegania człowieka aspiracja do doskonałego administrowania „zasobami ludzkimi” (ujawniająca się zarówno w logice produkcji taśmowej, jak i w logice maszyn cyfrowych) z punktu widzenia psychoanalizy jest utopią, która musi ponieść porażkę.

Abstract: The psychoanalytical theories of Freud and Lacan describe the subject as characterised by singularities, paradoxes of the signifier, and that which “doesn’t work.” The subjectivity described by psychoanalysis can be contrasted with the ideology of the subject as a self-transparent rational agent. The psychoanalytic solution, however, is not a recourse to irrationalism but rather an insistence on a different rationality—the one characteristic of the unconscious. The paper describes the political stakes of the psychoanalytical theory of subjectivity understood along these lines: it is to oppose conceptions of power that aim to subordinate the subject to the demands of instrumental rationality. From the psychoanalytic point of view, the aspiration to the faultless administration of “human resources” (as evident in the logic of conveyor-belt production as in that of a digital machine)—characteristic of a technical vision of man—is a utopia that is bound to fail.

 

Słowa kluczowe: podmiot, psychoanaliza, technika, władza

Keywords: subject, psychoanalysis, technology, power

 

O autorze:  Krzysztof Świrek (Uniwersytet Warszawski, Polska) – dr, adiunkt w Katedrze Historii Myśli Społecznej Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłada klasyczne teorie socjologiczne, prowadzi seminaria o teoriach ideologii i koncepcjach władzy. Autor książki Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (2018). Od 2020 roku w zespole redakcyjnym czasopisma „Widok. Teoria i Praktyki Kultury Wizualnej”. ORCID 0000-0002-2898-6030.

About the Author: Krzysztof Świrek (University of Warsaw, Poland) holds a PhD and is an assistant professor in the Department of the History of Social Thought at the Faculty of Sociology, University of Warsaw. He teaches classical sociological theories and leads seminars on theories of ideology and concepts of power. He is the author of Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (2018). Since 2020, he has been a member of the editorial team of the journal Widok. Teoria i Praktyki Kultury Wizualnej. ORCID: 0000-0002-2898-6030.

 

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa