Autor: Krzysztof Świrek

DOI 10.37240/wb.2025.5.7

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 5 / 2025

Strony: 85-108

 

Abstrakt: Celem tekstu jest przyjrzenie się dokonanemu przez Freuda porównaniu paranoi do systemu filozoficznego. Według Freuda paranoja jest formą scalania świata: podmiot, przeżywszy katastrofę niweczącą poczucie rzeczywistości, odbudowuje na nowo „świat”, który nie jest idealny, ale możliwy do zamieszkiwania. Teoria Lacana pokazuje, jak istotny dla ustanawiania stabilnego stosunku wobec rzeczywistości jest porządek symboliczny. Systemy filozoficzne, podobnie jak inne formacje symboliczne, mogą być podobnymi formami scalania świata po rozmaitych aktach „szaleństwa” – katastrofach, masowym zniszczeniu, tragediach, które regularnie podają w wątpliwość poczucie podzielania rzeczywistości. Tekst przedstawia trzy typy dyskursów jako przykłady formacji symbolicznych, zapewniających podmiotowi środkami symbolicznymi pewną relację do rzeczywistości. Te trzy symboliczne dyskursy i zarazem tryby zapośredniczenia relacji podmiotu wobec świata (odnajdywane w religii, filozofii, polityce) zostają w tekście pokrótce omówione na przykładach. Ostatnia część tekstu przygląda się współczesności charakteryzowanej przez desymbolizację i prymat relacji wyobrażeniowych oraz „głód realnego”. Tak rozumiane warunki utrudniają rekonstrukcję form symbolicznych omawianych w tekście, których specyfiki nie można odnaleźć ani w wyobrażeniowych identyfikacjach, ani w doświadczeniu realnej rozkoszy czy cierpienia. Psychoanaliza Lacana sugeruje pewne rozwiązanie tego problemu upadku instytucji symbolicznych (poprzez sublimację, sztukę), które nie poddaje się jednak generalizacji.

 

Słowa kluczowe paranoja, katastrofa społeczna, Freud, Lacan, porządek symboliczny

 

O autorze: Krzysztof Świrek – doktor nauk społecznych (socjologia), adiunkt na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pracuje w Katedrze Historii Myśli Społecznej. Wykłada klasyczne teorie socjologiczne, prowadzi seminaria o krytycznych tradycjach myśli społecznej. Opublikował książkę Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (PWN, Warszawa 2018), autor artykułów w czasopismach naukowych z obszaru socjologii i humanistyki (ostatnio publikował m.in. w „Psychoanalysis, Culture & Society”, „Kulturze i Społeczeństwie” oraz „Tekstach Drugich”). Redaktor czasopisma „Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej”. ORCID: 0000-0002-2898-6030.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa

DOI 10.37240/wb.2022.2.5

wunderBlock. Psychoanaliza i Filozofia, nr 2 / 2022

Strony: 85-101

 

Abstrakt: Psychoanalityczne teorie Freuda i Lacana opisują podmiot jako nacechowany osobliwościami, paradoksami znaczącego i tym, co „nie działa”. Podmiotowość opisywaną przez psychoanalizę można przeciwstawić ideologii podmiotu racjonalnego i przejrzystego dla samego siebie. Rozwiązaniem psychoanalizy nie jest jednak zwrot w stronę „irracjonalizmu”, ale obstawanie przy innej racjonalności – związanej z nieświadomym. Tekst przedstawia polityczną stawkę tak rozumianej psychoanalitycznej teorii podmiotowości: jest nią przeciwstawienie się koncepcjom władzy, która chciałyby poddać podmiot dyktatowi racjonalności instrumentalnej. Charakterystyczna dla technicznego postrzegania człowieka aspiracja do doskonałego administrowania „zasobami ludzkimi” (ujawniająca się zarówno w logice produkcji taśmowej, jak i w logice maszyn cyfrowych) z punktu widzenia psychoanalizy jest utopią, która musi ponieść porażkę.

 

Słowa kluczowe: podmiot, psychoanaliza, technika, władza

 

O autorze:  Krzysztof Świrek – dr, adiunkt w Katedrze Historii Myśli Społecznej Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłada klasyczne teorie socjologiczne, prowadzi seminaria o teoriach ideologii i koncepcjach władzy. Autor książki Teorie ideologii na przecięciu marksizmu i psychoanalizy (2018). Od 2020 roku w zespole redakcyjnym czasopisma „Widok. Teoria i Praktyki Kultury Wizualnej”. ORCID 0000-0002-2898-6030.

 

Licencja:

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez Utworów Zależnych 4.0 Międzynarodowa